มะม่วงโบราณไทย มีพันธุ์อะไรบ้าง? อกร่อง ปลาตะเพียน แก้วลืมรัง ครบ

เดี๋ยวนี้เดินตลาดเจอแต่มะม่วงชุดเดิม น้ำดอกไม้ เขียวเสวย ฟ้าลั่น ทั้งที่จริง ๆ เมืองไทยมีมะม่วงพันธุ์โบราณดี ๆ อีกเพียบที่ค่อย ๆ หายไปจากตลาดครับ ผมเป็นชาวสวนที่แม่ใจ พะเยา และตั้งใจเก็บมะม่วงโบราณไว้ในสวนหลายพันธุ์ บทความนี้เลยขอพาไปรู้จักมะม่วงโบราณไทยพันธุ์เด่น ๆ ว่ามีอะไรบ้าง รสชาติเป็นแบบไหน และพันธุ์ไหนยังพอหากินได้ครับ

มะม่วงโบราณไทย มีพันธุ์อะไรบ้าง?

มะม่วงโบราณไทยที่คนรุ่นก่อนรู้จักกันดี เช่น อกร่อง พิมเสน แรด ทองดำ ลิ้นงูเห่า พราหมณ์ขายเมีย ปลาตะเพียน แก้วลืมรัง (แก้วลืมคอน) และมันขุนศรี ข้อมูลจากนิตยสารเทคโนโลยีชาวบ้านระบุว่าพันธุ์เก่าแก่หลายตัวในกลุ่มนี้ปัจจุบันหากินยากมาก เพราะสวนเชิงการค้าหันไปปลูกพันธุ์ตลาดที่ผลโต สีสวย ขายง่ายกว่า พันธุ์โบราณจึงเหลืออยู่ตามบ้านเก่าและสวนที่ตั้งใจอนุรักษ์ครับ

รู้จักมะม่วงโบราณทีละพันธุ์

อกร่อง — ราชามะม่วงกินสุกคู่ข้าวเหนียวมูน

ชื่ออกร่องมาจากร่องตื้น ๆ เป็นแนวยาวตรงด้านหน้าผลที่มองคล้ายร่องอก ผลสุกหวานจัดและหอมเป็นเอกลักษณ์แบบที่มะม่วงรุ่นใหม่เลียนแบบไม่ได้ คนโบราณจึงยกให้เป็นคู่แท้ของข้าวเหนียวมะม่วง อกร่องยังมีสายย่อยอีกหลายตัว เช่น อกร่องทอง อกร่องขาว อกร่องเขียว ทุกวันนี้ยังพอหาซื้อได้ช่วงหน้ามะม่วงแต่ต้องอาศัยเจ้าประจำครับ

ปลาตะเพียน — ทรงแบนเหมือนตัวปลา กินได้ทั้งดิบทั้งสุก

พันธุ์นี้ผมปลูกไว้ที่สวนเองครับ ชื่อมาจากทรงผลแบน ตรงกลางป่อง คล้ายตัวปลาตะเพียน ดิบเปรี้ยวจี๊ดเหมาะทำยำ สุกแล้วหวานมันเนื้อค่อนข้างแห้ง บางถิ่นเรียกอกร่องพิกุล ผมเขียนเล่าละเอียดแยกไว้ในบท มะม่วงปลาตะเพียน คืออะไร ครับ

แก้วลืมรัง (แก้วลืมคอน) — หวานจัด เนื้อแน่น เส้นใยน้อย

อีกพันธุ์ที่เป็นตัวชูโรงของสวนผม ชื่อเล่ากันว่ามาจากความอร่อยจนนกกินเพลินลืมกลับรัง ผลสุกหวานจัด เนื้อแน่นละเอียด เส้นใยน้อย บางท้องถิ่นเรียกแก้วลืมคอน ซึ่งโดยทั่วไปหมายถึงพันธุ์เดียวกัน อ่านเพิ่มได้ที่ มะม่วงแก้วลืมรัง คือมะม่วงอะไร และ แก้วลืมรัง กับ แก้วลืมคอน ต่างกันไหม ครับ

มันขุนศรี — มะม่วงมันกินดิบระดับตำนาน

สายกินดิบต้องรู้จักมันขุนศรีครับ เป็นมะม่วงมันพันธุ์เก่าแก่ที่ยังมีผู้ปลูกเชิงอนุรักษ์และทำรายได้จริงจนสื่อเกษตรอย่างเทคโนโลยีชาวบ้านเคยไปทำสกู๊ป ผลดิบกรอบ มัน ไม่เปรี้ยวบาดลิ้น สวนผมปลูกและเก็บขายทุกปี อ่านเรื่องเต็มได้ที่ มะม่วงมันขุนศรีคืออะไร ครับ

พิมเสน — หอมเย็นชื่นใจ มีทั้งสายมันและสายกินสุก

พิมเสนเป็นชื่อกลุ่มพันธุ์โบราณที่แตกสายย่อยหลายตัว เช่น พิมเสนมันขาว พิมเสนมันดำ จุดเด่นคือกลิ่นหอมเฉพาะตัวที่คนตั้งชื่อเทียบกับพิมเสนของหอมสมัยก่อน ปัจจุบันพบได้น้อยลงมากตามตลาดทั่วไปครับ

ทองดำ — ดิบมันปนเปรี้ยว สุกหอมหวาน

แหล่งข้อมูลด้านพันธุ์มะม่วงระบุว่าทองดำเป็นพันธุ์เก่าที่กินได้สองจังหวะ ผลดิบรสมันปนเปรี้ยว ส่วนผลสุกหอมหวานอร่อยมาก เป็นอีกพันธุ์ที่คนรุ่นปู่ย่าคุ้นเคยแต่คนรุ่นใหม่แทบไม่เคยเห็นครับ

ลิ้นงูเห่า แรด และพราหมณ์ขายเมีย — ชื่อแปลกที่มีของจริง

มะม่วงโบราณหลายพันธุ์ชื่อแปลกจนต้องหันมามอง ลิ้นงูเห่าว่ากันว่ารสหวานหอมแนวเดียวกับอกร่อง ส่วนแรดเป็นพันธุ์ที่รู้จักแพร่หลายมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 และพราหมณ์ขายเมียมีเรื่องเล่าประกอบชื่อว่าอร่อยถึงขนาดพราหมณ์ยอมแลกทุกอย่างเพื่อให้ได้กิน ชื่อพวกนี้สะท้อนว่าคนไทยผูกพันกับมะม่วงมากแค่ไหนครับ

ตารางสรุปรสชาติมะม่วงโบราณพันธุ์เด่น

พันธุ์	จังหวะที่นิยมกิน	รสเด่น
อกร่อง	สุก	หวานจัด หอมเฉพาะตัว คู่ข้าวเหนียวมูน
ปลาตะเพียน	ดิบและสุก	ดิบเปรี้ยวจี๊ด สุกหวานมันเนื้อแห้ง
แก้วลืมรัง	สุก	หวานจัด เนื้อแน่น เส้นใยน้อย
มันขุนศรี	ดิบ	กรอบ มัน ไม่เปรี้ยวบาด
พิมเสน	ดิบ/สุกตามสายย่อย	หอมเย็นเป็นเอกลักษณ์
ทองดำ	ดิบและสุก	ดิบมันปนเปรี้ยว สุกหอมหวาน

ทำไมมะม่วงโบราณถึงหายไปจากตลาด

เหตุผลหลักคือเรื่องการค้าครับ ตลาดใหญ่ต้องการมะม่วงผลโต ผิวสวย ขนส่งทน สวนรุ่นหลังจึงโค่นต้นเก่าเปลี่ยนเป็นพันธุ์ตลาดกันมาก มะม่วงโบราณหลายพันธุ์ผลเล็กกว่า ผิวไม่เนียนเท่า แต่แลกมาด้วยรสชาติและกลิ่นที่มะม่วงตลาดให้ไม่ได้ ที่สวนรุ่งตะวันผมจึงตั้งใจเก็บพันธุ์โบราณอย่างปลาตะเพียน แก้วลืมรัง และมันขุนศรีไว้ ทั้งเพื่อให้ลูกหลานได้รู้จักรสมะม่วงแบบดั้งเดิม และเพื่อเก็บพันธุกรรมดี ๆ ของมะม่วงไทยไว้ครับ

อยากลองกินมะม่วงโบราณ เริ่มยังไงดี

หน้ามะม่วงไทยอยู่ราวเดือนเมษายนถึงมิถุนายน ช่วงนั้นลองมองหาตามตลาดท้องถิ่น งานเกษตรประจำจังหวัด หรือสั่งตรงจากสวนที่อนุรักษ์พันธุ์ไว้ครับ ของสวนผมเองจะทยอยเปิดรอบมะม่วงตามฤดูทางเพจเฟซบุ๊กและ LINE ของสวน ระหว่างนี้ดูผลไม้ตามฤดูตัวอื่น ๆ ที่กำลังมีได้ที่ หน้าสินค้าสวนรุ่งตะวัน หรืออ่านไอเดียใช้มะม่วงสุกที่ แปรรูปมะม่วงสุกงอม ครับ

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

มะม่วงโบราณไทยพันธุ์ไหนหวานที่สุด?

ถ้าวัดกลุ่มกินสุก อกร่องกับแก้วลืมรังคือตัวท็อปเรื่องความหวานครับ อกร่องเด่นที่กลิ่นหอมคู่ข้าวเหนียวมูน ส่วนแก้วลืมรังเด่นที่เนื้อแน่นเส้นใยน้อย กินเปล่า ๆ ได้เพลิน ๆ

มะม่วงโบราณกินดิบมีพันธุ์ไหนบ้าง?

สายกินดิบเด่น ๆ คือมันขุนศรีที่กรอบมันไม่เปรี้ยวบาด ทองดำที่ดิบรสมันปนเปรี้ยว และปลาตะเพียนดิบที่เปรี้ยวจี๊ดเหมาะทำยำมะม่วงหรือจิ้มพริกเกลือครับ

มะม่วงโบราณหาซื้อได้ที่ไหน?

ตลาดทั่วไปมีน้อยครับ ส่วนใหญ่ต้องหาตามตลาดท้องถิ่นช่วงหน้ามะม่วง งานเกษตร หรือสั่งตรงจากสวนที่ปลูกอนุรักษ์ไว้ เช่น สวนรุ่งตะวันที่พะเยา ซึ่งปลูกปลาตะเพียน แก้วลืมรัง และมันขุนศรีไว้เก็บขายตามฤดู

มะม่วงโบราณออกผลเดือนไหน?

ส่วนใหญ่ออกตามหน้ามะม่วงปกติของไทยคือราวเมษายนถึงมิถุนายน ที่สวนผมที่แม่ใจ พะเยา ก็อยู่ในช่วงเดียวกันครับ ติดตามรอบผลผลิตแต่ละปีได้ทางเพจและ LINE ของสวน